وب سايت شخصي ولي اله ديني : ورني بافي هنر منحصر به فرد در ارسباران
شنبه، 26 شهریور 1390 - 22:20 کد خبر:132
هنر ورني بافي، بومي آذربايجان بوده و هنوز داراي رونق و خواستار فراوان است. ورني عمدتاً در قشلاق عشاير كوچ رو كه حجم كاري كمتري دارند توسط زنان و دختران بافته مي شود. به همين سبب بيشتر نقوش و رنگ آميزي ورني ها بافته شده در ميان عشاير كاملاً متاثر از فرهنگ، باور و روحيات آنها و در ميان روستائيان، متشكل از موتيفهاي روستايي، ثابت و شناخته شده است كه در قالب نقشه هاي شكسته و هندسي متصور مي شود.

تاريخچه ورني

ورني عمدتا در منطقه قره داغ شامل شهرستانهاي اهر و كليبر توسط عشاير و برخي روستائيان منطقه و منطقه مغان شامل شهرستانهاي گرمي، بيله سوار مغان، پارس آباد مغان، خياو (مشگين شهر) بافته مي شود. خاستگاه اصلي اين صنعت منطقه عشايري آذربايجان بوده كه از آنجا به ديگر مناطق گسترش يافته است
در حال حاضر توليد ورني در سطح جهاني منحصر به ايران بوده و در ايران هم فقط در مناطق فوق الذكر وجود دارد. ويژگي توليد، عمل اقتباس يا مشابه سازي نظير بسياري از زيراندازهاي ديگر از قبيل قالي و گليم و... را در ساير نقاط ايران و جهان دشوار و حتي غير ممكن مي سازد. ورني هاي توليدي آذربايجان معمولا در زمينه رنگهاي لاكي، سرمه اي، كرم، سفيد، پيازي و آبي روشن با نقش حيوانات در وسط و حاشيه توليد مي گردد.
محصول ورني به عنوان نوعي زيرانداز، مفرش يا وسيله حمل اسباب و اثاث منزل عمدتا در منطقه كوچ و استقرار عشاير شاهسون مغان در آذربايجان و برخي نواحي پيراموني و مرتبط با جمعيت و جوامع مستقر در اين نواحي تداوم و تكوين يافته است.

- ورني Varni و معرفي محصول ورني

ورني يا سوماك، شاخص ترين صنعت دستي عشاير آذربايجان، نوعي گليم يك رو يا گليم فرش نما و بدون پرز است كه به سبك پود پيچي يعني گذراندن پود اصلي از تار و پيچش نخ به دور نخ هاي تار شكل گرفته و نقش مي پذيرد. ورني نه فرش است نه گليم. بلكه نوعي زيرانداز است كه هم سادگي و سبكي گليم را دارد و هم ظرافت و زيبايي قالي را، ورني به دليل عدم استفاده از گره در بافت آن جزو گليم و از جهت طرح، نقشه و شكل ظاهري آن مشابه قالي به نظر مي آيد.

- اجزا تشكيل دهنده ورني

ورني از قسمت كناره به سمت داخل به سه بخش اصلي زير قابل تشخيص است:

1- حاشيه: از اجزاء اصلي نقشه ورني بوده است و همانند چهارچوب يا قابي دور متن اصلي را احاطه كرده است، حاشيه خود از چهار قسمت به نامهاي لور- زنجيره- حاشيه كوچك- حاشيه بزرگ تشكيل شده است. لور بيروني ترين قسمت حاشيه بوده و بعد از آن زنجيره و سپس حاشيه كوچك در دو طرف حاشيه بزرگ قرار دارد معمولا چهار قسمت مورد اشاره حاشيه حدود 20 درصد عرض ورني را به خود اختصاص مي دهد.

2- متن يا زمينه اصلي: به فضاي داخلي محصور بين قسمتهاي مختلف حاشيه ورني متن يا زمينه ورني گفته مي شود. متن بيشترين حجم و فضاي ورني را به خود اختصاص مي دهد و متناسب با نگاره ها و نقوش پياده شده در آن نقش يا طرحهاي مختلف به خود مي گيرد.

3- ترنج: طرح يا بخش مياني ورني را تشكيل مي دهد و معمولا با اشكال هندسي مختلف مانند دايره، لوزي، بيضي و انواع ديگر ضلعي نقش زده مي شود. يك ورني متناسب با بعد و اندازه و يا نوع طرح يا نقشه ممكن است داراي يك يا چند ترنج باشد در اصطلاح محلي به ترنج وسط ورني، گول (Gul) گفته مي شود كه معادل واژه حوض است.

توليد ورني عموما در نقاط قشلاقي انجام مي پذيرد و نقوشي كه بر روي اين گليم فرش نما نقش مي بندد نشانگر محيط زيست و انعكاس آن در اذهان زنان و دختران عشاير است و نمودار ذهن توانا و استعدادهاي با لقوه فكري آنان مي باشد.

بيشتر نقوش از اشكال حيوانات و وحوش منطقه تا ثير پذيرفته و نقش عمده حيوانات عبارتست از : گوزن، مرغ و خروس،گريه، مار، پرندگان محلي، آهو، گوسفند، ببر، شتر، شير، روباه، شغال، طاووس، گرگ، سگ گله، عقاب، بوقلمون و غيره است. توليد اين صنعت صرفا خانگي بوده و ابزار آن از قبيل دار، دفتين و هاف و كجو مي باشد كه همگي در محل تهيه مي شود و غالبا در همان اطاقي كه خانوار عشايري سكونت دارد توليد صورت مي پذيرد. ساعات كار توسط زنان و دختران به هيچ عنوان تابع شرايط و نظم و ترتيب خاصي نيست، زيرا تنها در زمان هاي فراغت از امور جاري خانه و مشغله هاي ديگر توليد انجام مي گيرد.

- اندازه ورني هاي توليدي به شرح زير است:

1- ورني قاليچه با ابعاد۱۲۰*۲۵۰ سانتيمتر

2- ورني كناره با ابعاد۱۲۵*۳۲۰ سانتيمتر

3- ورني كناره بزرگ با ابعاد ۱۵۰*۳۲۰ سانتيمتر

4- ورني پشتي با ابعاد۷۰*۱۰۰ سانتيمتر و ۶۰*۹۰ سانتيمتر

5- ورني قالي با ابعاد ۲۰۰*۳۰۰ سانتيمتر

6- ورني زرع ونيم (جفت) با ابعاد۱۱۵*۱۶۰ سانتيمتر

- صنايع دستي عشاير ايل قره داغ

ايل قره داغ ارسباران علاوه بر ورني صنايع دستي ديگرنيز توليد مي كنند كه عبارتند از:

خالچا( قاليچه ): بافت قاليچه از اصيل ترين هنر عشاير است. قاليچه ها در قطعات كوچك و قابل حمل با قرار دادن از نقش ها و طرح ها ي متنوع و اشكال هندسي در آن بافته مي شود.

جوال(javal ): جوال كيسه ي بزرگي از جنس گليم است كه براي حمل موادي چون آرد، علوفه، كنجاله، كاوه و... به كار مي رود. معمولاً فاقد نقش است. جوال ابتدا مانند گليم بافته مي شود و سپس مانند كيسه سه طرف آن دوخته مي شود. سر جوال را براي آن كه محكم باشد ، چند لا تا كرده ، مي دوزند .
اجاق قيراغي ( اجاق كناري ): شبيه گليم و جاجيم به شكل مكعب مستطيل بافته و دوخته مي شود در كنار اجاق مورد استفاده و در حمل و نقل لوازم عشايري به عنوان صندوق استفاده مي شود(در شهرها براي رويه ي كاناپه و مبل مورد استفاده قرار مي گيرد). از ديگر صنايع دستي عشاير قره داغ مي توان از دوز تورباسي( نمكدان ) نام برد.

تندير ديبي tandir dibi( تنور كنار ): نوعي دستباف عشايري است كه ظرافت گليم و جاجيم است. در زمستان ها و به هنگام استراحت و در قطعات كوچك بافته مي شود. اين دستبافته در حين نان پزي در كنار تنور مورد استفاده قرار مي گيرد.

فرمش( مفرش ): اين دست بافته به شكل مكعب مستطيل بوده، سطوح آن قبلاً بافته شده، سپس به هم دوخته مي شود. مفرش براي نگهداري رختخواب و وسايل خواب و لوازم ضروري استفاده مي شود. در هنگام كوچ وسيله بسيار مناسبي براي قرار دادن و حمل و نقل وسايل مختلف مي باشد.
مسند( گليم چه ): مسند، گليم چه اي است در اندازه 80×150 سانتي متر كه بسيار محكم و ريز باف بوده و بيشتر جنبه ي خود مصرفي و تزئيني دارد. - از مرغوب ترين مسندها بهترين ”مخده “ و ” پشتي “ ساخته مي شود.

خورجين( جوال كوچك ) : خورجين براي حمل اشياء و وسايل ضروري تهيه مي شود. نقوش جالبي در اين بافته به كار مي رود و در جريان كوچ از آن استفاده مي نمايند. اگر دو طرف خورجين را از هم جدا كنند، در واقع دو جوال بوجود مي آيد.

هيبه( ساك و كيسه پشتي( hiba ) ): اين صنعت دستي شبيه خورجين اما از آن كوچكتر است. لوازم ضروري كوچك را در آن جاي داده و هنگام سفر روي دوش مي اندازد. پوشش خارجي هيبه دست باف بوده و داراي نقش و نگار و رنگ هاي جالبي است.

كئچه ( نمد ): بهترين و مرسومترين زيرانداز كف آلاچيق و پوشش خارجي آن است. از بهترين پشم گوسفند تهيه مي شود. نمد مزاياي زيادي نسبت به گليم و زيلو دارد. از پشم دام ها به آساني و در كمترين مدت توليد مي شود. در زمين هاي نمناك و مرطوب مفيد است. در تهيه ي جل اسب و جهاز شتر و پوشش خارجي آلاچيق به كار مي رود. بسيار سبك و قابل حمل و نقل است. بر روي نمد اقسام گلدوزي كه حاصل هنر و ذوق زنان است انجام مي گيرد.


- انواع ورني:

ورني ها براساس مواد اوليه مورد استفاده در آنها به انواع ذير تقسيم مي شوند:

ورني هاي پشمي: در اين نوع ورني، تارها از پنبه يا نخ و پود و پود اضافي (زمينه) از نخ خامه رنگ شده حاصل از پشم گوسفندي مي باشد.

ورني پشمي ابريشمي: در اين نوع ورني، تار از نخ يا پشم، پود از نخ و پود اضافي يا زمينه از ابريشم مي باشد.

ورني كف ابريشم: در اين نوع ورني تار نخ يا پشم بوده و پود هم نخ مي باشد ولي پود اضافي يا زمينه هم ابريشم است هم پشم و بيشترين رنگ ابريشم در اين نوع ورني رنگ سفيد مي باشد.

ورني ابريشمي(ابريشم خالص):كه مواد اوليه استفاده در اين نوع ورني، تار و پود اصلي، (زمينه) از ابريشم پود از نخ مي باشد.

- نحوه بافت ورني

شيوه بافت ورني، ايجاد نقوش گردان بسيار دشوار است و اين نقوش در ورني ها بسيار نادر بافته مي شود. دار ورني چهارچوبي مربع شكل است كه تنها اختصاص به ورني نداشته براي قالي بافي هم استفاده مي شود و شامل اجزاء: سردار، زيردار، چپ رو، راست رو، ستونهاي وسط، كوجو، چوب هاف، نيمكت يا تخته بند و گوه (براي دارهاي چوبي) مي باشد.

طول دار ورني (درازاي چپ رو و راست رو) مساوي است با نصف طول ورني + 30 سانتيمتر و عرض آن (طول سردار و زيردار) برابر است با عرض ورني + 20 سانتيمتر، دار ورني به دو صورت افقي و عمودي است كه دار افقي معمولاً در عشاير كوچ رو (به دليل ارتفاع كم چادرهاي عشايري) و دار عمودي معمولاً در ورني هاي شهري استفاده مي شود. براي ورني بافي خامه ها كلاف نمي شود و به اندازه 40 سانتيمتر بريده شده به صورت بسته هايي كه به آن آسما (آويزان) مي گويند در بالاي دار آويزان مي شود.

- ابزار كار ورني بافي

- سيخ، - كارد يا قيچي، - آچار براي شل و سفت كردن پيج هاي متصل به دار، - دار چوبي يا فلزي،

- تخته بند يا نيمكت، - متر، - دفتين يا دفه

- شيوه كار

الف- چله كشي و بافت ورني

چله كشي يا چله دواني در ورني مشابه قالي است. به اين صورت كه چله كشي روي دار و بوسيله 2 نفر انجام مي گيرد. قبل از چله كشي سالم بودن دار بوسيله متر امتحان مي شود. دو نخ كه به آنها نخ زه مي گويند، با فاصله 40 سانتميتر از يكديگر روي دار به صورت افقي به راست رو و چپ رو بسته مي شود تا هنگام چله كشي تار از زير اولي و روي دومي و يا بالعكس عبور كند. در پايان عمل چله كشي به جاي نخ زه پاييني چوب زه را رد مي كنند كه حداكثر 3 ميليمتر ضخامت، 2 تا 3 سانتيمتر عرض و طولي برابر عرض دار دارد. و به جاي نخ زه بالايي چوب هاف را رد مي كنند كه فقط كمي ضخيم تر از چوب زه است.

بعد از پايان اين مراحل به چله ها چوب كوجو مي بندند كه استوانه اي چوبي به قطر حدود 10 سانتيمتر است و وظيفه جا به جا كردن چله هاي زير و رو در هنگام گليم بافي و پود زني را دارد و از پراكندگي ناهماهنگ چله ها جلوگيري مي كند و مانع ايجاد عيب سره (متفاوت بودن عرض ورني در دو انتهاي بالاو پايين آن ) مي شود.

براي شروع بافت دو چله، يكي زير و يكي رو را بلند مي كنند و نخ خامه را يك دور كامل به دور آن پيجانده كمي مي كشند تا سفت شود. (گاهاً نخ خامه به جاي دوتار به دور يك تار پيچيده مي شود كه در اين صورت كيفيت ورني بالا رفته، زمان بافت و مقدار مواد اوليه مورد نياز بيشتر مي شود) در مرحله بعدي بافت مطابق نقشه ذهني يا موجود، همين عمل را با ادامه خامه تكرار مي كنند و يا اضافي خامه را رها كرده گره بعدي را با خامه ديگري مي زنند. همين عمل را تا پايان يك رج كامل ادامه مي دهند و سپس پود كلفت را از لابه لاي چله هاي زير و رو رد كرده، دفه مي زنند(در اثر جابه جا شدن كوجو هنگام زدن پود كلفت، جاي چله هاي زير و رو هم عوض مي شود و پود كلفت بين چله ها به صورت مواج آرايش مي يابد) در ورني برخلاف قالي، پود نازك زده نمي شود.

از آنجا كه طول دار تقريباً نصف طول ورني است، پس از بافت نصف نقشه به سردار مي رسند. در اين زمان، به وسيله آچار پيچ وسط دار و راست رو و چپ رو را شل مي كنند. (يا گوه ها را از راست روي دار چوبي بوسيله چكش در مي آورند) كه در نتيجه آن چله ها شل مي شود و ورني روي دار آزاد شده به آساني گردانده مي شود. ورني را به سمت پايين كشيده تا قسمت بافته شده به پشت دار منتقل شود و ادامه بافت مقدور گردد. سپس دوباره دار را بحالت اول بر گردانده و عمل بافت را تا پايان نقشه ادامه مي دهند. پس از پايان بافت دوباره دقيقاً به اندازه ابتداي كار گليم بافته مي شود. و بعد از آن چله ها را با فاصله 15 سانتيمتر از گليم بافي سروته كار، قيچي كرده و ورني را از دار جدا مي كنند.

عمده‌ترين مشكل ورني در بافت، جمع شدن كنارهاي (شيرازه ) آن است. بافت اين قسمت از ورني، از سخت‌ترين قسمت هاي بافت محسوب مي‌شود كه بايد در تهيه آن بسيار دقت شود. همچنين ورني بدون نقشه بافته مي‌شود و چون در بافت آن از گره استفاده نمي‌شود جزو انواع گليم به حساب مي‌آيد و از لحاظ شكل ظاهري به قالي شباهت دارد. براي رفع اين مشكل بايد از گره قرضي يا تار قرضي استفاده شود.رنگ ورني‌ها اصولا به رنك لاكي، سرمه اي، سفيد پيازي و آبي روشن هستند.

- جنس ورني

جنس ورني گاه تلفيقي از ابريشم يا پشم در گذشته عشاير "دشت مغان"، "گرمادوز" و "ارسباران" پشم حاصل از دام هايشان را با دوك‌هاي معمولي مي‌ريسيدند و به روش ابتدايي رنگ ريزي مي كردند و آن را براي بافت ورني آماده مي‌ساختند. نوع و شكل ورني ممكن است در ايلات و عشاير گوناگون متفاوت باشد، زيرا اين صنعت ابتدا توسط عشاير توليد شده است.هم اكنون نيز ايل‌هاي بختياري، بلوچ، قشقايي، مغان و ارسباران از ورني استفاده مي‌كنند.



- منابع و مأخذ
1- بالاگر، حسن و مصطفي قربان موحد(1389)، صنايع دستي و گردشگري در توسعه و شكوفايي منطقه ارسباران، سايت خبرگزاري ايسكانيوز.
2- فكري، سعيد 1387، صنايع دستي مهم عشاير ايل قره داغ.
3- ghalikadeh.com
4- Forum.iecloob.com .

مطالب مرتبط: ورني‌بافي؛ هنر منحصر به فرد عشاير ارسباران